در ابتدا لازم به ذکر است که این جستار به عنوان یک جزوۀ دانشگاهی قرار است فردا صبح در اختیار دانشجویان علوم سیاسی یکی از واحدهای برند تهران قرار گیرد. دانشجویانی که در ترم جاریِ رو به پایان واحد "روش تحقیق در علوم سیاسی 1" رو برداشته اند. درسی که حتمن 20 سال پیش و بیشتر هم دانشجویان این رشته باید پاس می کردند. به همین ترتیب: روش تحقیق در علوم سیاسی الف (یا 1) و ب (یا 2).

گرفتاری امر این نیست که یک واحد درسی مناسب 20 سال یا 50 سال تدریس شود. مشکل از آنجایی آغاز می شود که منبع در نظر گرفته شده برای این درس کتابی است با ترجمۀ صرف که حتمن فهم آن برای دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی در ایران ثقیل و تقریبن ناممکن است. این در حالیست که برای موضوع روش تحقیق، قطعن کتبی به مراتب ساده تر نه صرفن برای دانشجوی علوم سیاسی که برای تمامی رشته ها موجود است.

موارد فوق الذکر دال بر نقص این کتاب نیست. مساله ساده است! زمانی که دانشجوی کارشناسی از دسترسی به بسیاری از امکانات آورده شده در کتاب به واسطۀ تحریم های نرم افزاری، عدم وجود سیستم کارآمد کتابداری و بازار چاپ و نشر، ناآگاهی نسبت به بدیهیات موجود در دنیای وب (حتا وب رایگان) و عدم داشتن اجازه جهت ورود به حوزه هایی حرفه ای تر در داخل کشور جهت تحقیق همچون کتابخانۀ ملی محروم است، نمی توان انتظار دانستن و یادگیری روش (های) تحقیق را داشت. خروجی چنین فضایی، سپردن واژگان کتاب در حافظه تا ساعت امتحان است و پس از آن (حتا به اندازۀ یک روز) اگر پرسشی از او مطرح شود، از پاسخگویی در می ماند. بالاتر از این، چنین موضوعی (فراموشی) برای او به هیچ عنوان مهم نخواهد بود.

با توضیحات فوق، تلاش می شود در مقیاس بسیار کوچک (و صرفن در جهت خالی نبوده عریضه و تحویل تحقیق!!) روش تحقیق با استفاده از وب رایگان و البته نگاهی به کتاب آورده شود. امید است با پیگیری اساتید فن، این واحد مقداری عملی تر و کاربردی تر پیاده سازی شود و در حد تئوریات حفظی برای دانشجوی ایرانی باقی نماند.

همچنین به سهم خویش و در مقدار بضاعت خود در صورت استقبال، در رشته مقالاتی، روش تحقیق با استفاده از وب رایگان و غیر رایگان را تقدیم حضورتان خواهم کرد.


جستجو در نوشته ها از بسیاری جهات شبیه به فنون پژوهشی تجربی است. پژوهش معقول و موثر مستلزم آن است که شما موضوعی را که قصد دارید به آن بپردازید به روشنی توضیح دهید و بر آن تمرکز کنید نه آنکه تنها اطلاعاتی ناقص از اینجا و آنجا به دست آورید که به صورتی کلی به موضوعی مربوط می شود.

کشف منبع کتابخانه

آگاهی از مقررات سازمانی مربوط به کتابداران و نویسندگان دانشگاهی، استفادۀ موثر از مقالات را تسهیل می کند. نخست باید بدانید که در پژوهش های دانشگاهی با ذکر منبع که همان عوامل کلیدی مقاله یعنی نام نویسنده، عنوان مقاله، و نام ناشر است، خواننده را به آن مقاله ارجاع می دهند. دوم زمانی که به دنبال مقاله ای می گردید، به پیشینۀ کتاب شناختی آن بر می خورید که شامل اغلب اطلاعاتی است که باید در ذکر منبع بیاید و همچنین به اطلاعات مربوط به محل دسترسی به متن کامل مقاله.

پیشینۀ کتاب شناختی

شرحی که از کتب مختلف (ترجیحا کتب هدفدار) در فهرست کتابخانه آمده پیشینۀ کتاب شناختی (یا در کل پیشینه) نام دارد که در آن اطلاعاتی دربارۀ عنوان کتاب و پدیدآورندگان آن، توصیف ویژگی های ظاهری، موضوع و شمارۀ آن در کتابخانه آمده است. شکل و طرح برگه های کتابخانه ها مثل هم و مطابق با قوانین بین المللی است. لازم به ذکر است که همچون سایر محدودیت ها، موضوع پیشینه در دانشگاه های ما موضوعی ناشناخته است که در کل وجود ندارد. البته به صورت کلی و تنها از طریق اینترنت می توان پیشینۀ کتاب شناختی را در برخی پایگاه ها به دست آورد که طبیعتا مواردی چون توصیف ویژگی های ظاهری و شمارۀ آن در کتابخانه مورد نظر غیر قابل دسترسی است.

از این پایگاه ها می توان به "پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه های ایران" به نشانی http://www.lib.ir و یا بخش "جستجوی کتابخانه ها" به نشانی http://isil.nlai.ir وابسته به سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نام برد.

حال با توجه به محدودیت فوق الذکر باز می گردیم به بخشی از کتاب "روش های کمی و کیفی تحقیق (تحلیل تجربی سیاست)"!

در بخشی تحت عنوان داخل کتابخانه ای واقعی آورده شده: مقاله ای در نشریۀ امریکایی علوم سیاسی -American Politial Science Journal- منتشر شده و در اینترنت در اختیار اغلب کتابخانه های دانشگاهی قرار دارد، ولی فرض کنید که کتابخانۀ دانشکده شما به صورت اینترنت مشترک آن نباشد. فارغ از اینکه نمرۀ شما بستگی به خواندن آن مقاله دارد، آیا ارزش دارد که خودتان را به زحمت بیندازید و به کتابخانه ای واقعی رجوع کنید؟ ما به چند دلیل می گوییم «بله».

«بله» گفته شده در کتاب با توجه به دلایل آن نه تنها مهم نیست که اصولا و با توجه به دلایل ذکر شده ذیل آن غیر قابل دسترس است. چراکه حتا با وجود پایگاه های محدود فوق الذکر، همچنان برای پایان نامه ها، مقالات و رساله ها، بانکی جامع (و البته محدود به دسترسی فقط برای محققین و دانشجویان) موجود نیست به جز خرده جستارهایی که گاها در وبسایت دانشگاه های برتر کشور و یا "پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی" به نشانی http://fa.journals.sid.ir درج می گردند.

وب رایگان و گوگل اسکولار

با وجود همۀ موارد ذکر شدۀ فوق، شاید اصولا مساله آنجا باشد که تولیدات علمی و یا حتی کار ترجمه ضعیف باشد اما چنین نیست!

هنگامی که شما به تارنمای پژوهشگر گوگل در سطح فراملی و خصوصا بخش انگلیسی آن می رسید، متوجه می شوید که عدم وجود یک شبکۀ حرفه ای همچون JSTOR برای نشریات و مقالات، دست محقق فارسی زبان را برای دسترسی و تحقیق صحیح و سریع بسته است.

Google Scholar یا پژوهشگر گوگل چیست و چه می کند؟

آنچه که این شبکۀ عظیم جستجوگر در متن مقالات، نشریات، پروژه های دانشجویی و پایان نامه ها در تعریف خود آورده چنین است:

ماموریت Google سازماندهی اطلاعات جهانی و در دسترس قرار دادن و سودمند کردن کلی اطلاعات می باشد. دسترسی آسان کتابخانه به متن های علمی سبب می شود یک قدم به این هدف نزدیکتر شویم. ما از کتابخانه ها و کتابدارهایی که سبب شدند ما به هدف خود برسیم کمال تشکر و قدردانی را داریم.

هنگام استفاده از پژوهشگر Google دو راه حل را به مشتریان شما ارائه می دهیم تا دسترسی به منابع الکترونیکی و چاپی را در کتابخانه خود آسان تر کنند.

از دو راه حل صحبت شده، گوگل در پاسخ به نحوۀ عملکرد برنامۀ پیوندهای کتابخانه می گوید:

کاربران دانشگاه در دانشگاه های شرکت کننده با پیوندهای بیشتری در نتایج جستجوی پژوهشگر Google روبرو می شوند که موجب می شود بتوانند راحت تر به منابع کتابخانه خود دسترسی داشته باشند. این پیوندها به سرورهای کتابخانه هدایت می شوند که در عوض، آنها را به متن کامل مقاله راهنمایی می کند.

جهت دریافت اطلاعات بیشتر می توانید به https://scholar.google.com/intl/fa/scholar/about.html مراجعه نمایید.